สารพิษปนเปื้อน 4 จังหวัด ฉุดเศรษฐกิจชุมชน 44,731 ครัวเรือนเสี่ยง

ศูนย์วิจัยกสิกรไทยเตือนวิกฤตสารพิษปนเปื้อนแม่น้ำ 4 จังหวัด เชียงราย เชียงใหม่ ปราจีนบุรี และฉะเชิงเทรา กระทบประมง 44,731 ครัวเรือน ลามเกษตร ท่องเที่ยว และความมั่นคงอาหาร จี้หยุดต้นตอพร้อมเร่งฟื้นฟูระบบนิเวศ รับมือภัยแล้งปี 2570

ปัญหาสารพิษปนเปื้อนในแหล่งน้ำจืดของไทยกำลังกลายเป็นความเสี่ยงที่ส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจและวิถีชีวิตของประชาชนในวงกว้าง โดยเฉพาะพื้นที่ 4 จังหวัดหลัก ได้แก่ เชียงราย เชียงใหม่ ปราจีนบุรี และฉะเชิงเทรา ซึ่งเผชิญปัญหาใน 2 กลุ่มลุ่มน้ำสำคัญ ทั้งลุ่มน้ำภาคเหนือและลุ่มน้ำภาคตะวันออก ขณะที่ยังมีความเสี่ยงที่การปนเปื้อนจะแพร่กระจายไปยังแม่น้ำสายอื่น เช่น แม่น้ำโขง และแม่น้ำบางปะกง

ศูนย์วิจัยกสิกรไทยประเมินว่า หากไม่มีการจัดการปัญหาอย่างจริงจัง โดยเฉพาะการหยุดต้นทางของการปนเปื้อนสารพิษ ควบคู่กับการฟื้นฟูระบบนิเวศให้กลับสู่ภาวะปกติโดยเร็ว ผลกระทบจะขยายวงกว้างจนยากต่อการประเมินมูลค่าความเสียหายทางเศรษฐกิจและสังคม

ประมงน้ำจืด 4 จังหวัดเสียหายหลักร้อยล้านบาทต่อปี

ข้อมูลกรมประมงปี 2568 ซึ่งรวบรวมโดยศูนย์วิจัยกสิกรไทย ระบุว่า การประมงน้ำจืดตามธรรมชาติใน 4 จังหวัดที่ได้รับผลกระทบ มีปริมาณสัตว์น้ำที่จับได้รวม 4,256 ตัน คิดเป็นมูลค่า 252.4 ล้านบาท ครอบคลุม 44,731 ครัวเรือน

แม้มูลค่าความเสียหายทางเศรษฐกิจโดยตรงในภาคประมงจะอยู่ในระดับหลักร้อยล้านบาทต่อปี และดูไม่สูงมากเมื่อเทียบกับขนาดเศรษฐกิจของประเทศ แต่ผลกระทบต่อชุมชนในพื้นที่มีความซับซ้อนมากกว่าตัวเลขทางเศรษฐกิจ เนื่องจากประชาชนจำนวนหนึ่งพึ่งพาแหล่งน้ำธรรมชาติในการประกอบอาชีพ และมีข้อจำกัดในการเปลี่ยนไปทำอาชีพอื่นหรือย้ายถิ่นฐาน

นอกจากนี้ ความเสี่ยงด้านสุขภาพจากการปนเปื้อนสารพิษในแหล่งน้ำ ซึ่งอาจนำไปสู่การเจ็บป่วยและโรคต่างๆ หากสถานการณ์ยืดเยื้อ ยังเป็นต้นทุนทางสังคมที่ไม่สามารถประเมินเป็นมูลค่าได้อย่างชัดเจน

สารพิษลามเกษตร-ท่องเที่ยว เพิ่มต้นทุนธุรกิจ

ศูนย์วิจัยกสิกรไทยมองว่า ผลกระทบจากสารพิษในแม่น้ำไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะภาคประมงหรือประชาชน 44,731 ครัวเรือนเท่านั้น แต่ยังครอบคลุมเกษตรกรที่ใช้น้ำจากแหล่งธรรมชาติในการเพาะปลูก ซึ่งมีความเสี่ยงจากสารเคมีสะสมในดินและน้ำ รวมถึงธุรกิจในห่วงโซ่อุปทานและภาคบริการ โดยเฉพาะการท่องเที่ยว

หากปัญหายังคงเกิดขึ้นต่อเนื่อง แหล่งน้ำที่ไหลผ่านพื้นที่ต่างๆ อาจส่งผลต่อคุณภาพน้ำเพื่อการอุปโภคบริโภค ทั้งน้ำประปาและน้ำบาดาล ตลอดจนแหล่งน้ำที่ใช้ในภาคเกษตรกรรม ภาคอุตสาหกรรม และภาคบริการ ซึ่งอาจต้องเผชิญความเสี่ยงจากการปนเปื้อนที่เพิ่มขึ้น หรือต้องแบกรับต้นทุนการบำบัดและกำจัดสารพิษที่สูงขึ้น

ขณะเดียวกัน ความกังวลด้านความปลอดภัยของอาหารจากพื้นที่เสี่ยงอาจกระทบต่อความเชื่อมั่นของผู้บริโภค รวมถึงภาพลักษณ์ของประเทศไทยในด้านการท่องเที่ยวและการดำเนินธุรกิจ และอาจกลายเป็นข้อจำกัดต่อความสามารถในการแข่งขันของภาคธุรกิจในระยะกลางถึงระยะยาว

จับตาซูเปอร์เอลนีโญ ซ้ำเติมวิกฤตฟื้นฟูแม่น้ำ

สำหรับแนวทางรับมือ ศูนย์วิจัยกสิกรไทยเสนอให้เร่งแก้ปัญหาที่ต้นทางของการปนเปื้อนสารพิษเป็นลำดับแรก ควบคู่กับการฟื้นฟูระบบนิเวศโดยอาศัยความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน เพื่อให้แหล่งน้ำกลับมามีความปลอดภัยและสามารถใช้ประโยชน์ได้ตามปกติ

อย่างไรก็ตาม การแก้ไขปัญหาอาจเผชิญความท้าทายมากขึ้นจากแนวโน้มสภาพอากาศร้อนและแห้งแล้งที่รุนแรงขึ้นในช่วงปลายปี 2569 ต่อเนื่องถึงครึ่งแรกของปี 2570 จากสถานการณ์ซูเปอร์เอลนีโญตามการประเมินของศูนย์วิจัยกสิกรไทย

เนื่องจากปริมาณฝนและระดับน้ำที่ลดลงอาจไม่เอื้อต่อการผันน้ำเพื่อช่วยเจือจางความเข้มข้นของสารพิษ ส่งผลให้การจัดการและฟื้นฟูแหล่งน้ำต้องใช้ทรัพยากรมากขึ้น

ทั้งนี้ วิกฤตสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำจึงไม่ใช่เพียงปัญหาสิ่งแวดล้อมเฉพาะพื้นที่ แต่เป็นความเสี่ยงต่อเศรษฐกิจชุมชน สาธารณสุข ความมั่นคงด้านอาหาร และขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศ ซึ่งจำเป็นต้องเร่งแก้ไขตั้งแต่ต้นทางก่อนที่ความเสียหายจะขยายวงจนยากต่อการฟื้นฟู